Home / Book  / หน้ากากแห่งจิตวิญญาณของแอฟริกา

หน้ากากแห่งจิตวิญญาณของแอฟริกา

ชาวแอฟริกันในหลายประเทศในทวีปแอฟริกาล้วนมีประเพณีดั้งเดิมที่ปฏิบัติสืบต่อกันมา จนกลายเป็นเทศกาลประจำปีที่ ผู้นำประเพณีเหล่านั้นจะสวมหน้ากากเพื่อจำลองเป็นตัวแทนของเทพหรือปิศาจ และบางครั้งก็แฝงนัยทางการเมือง อดีตของการเป็นทาส

แกลลอรี่ภาพของ Phyllis Galembo ในหนังสือ “Masked” และบทความที่ถูกเรียบเรียงใหม่ใน National Geographic ข้อมูลล่าสุดเดือนพฤษภาคม 2012 ครั้งนี้ทำให้ผมสะดุดกับภาพถ่าย และการเล่าเรื่องราวความเป็นมาของหลายประเทศในแอฟริกา เกี่ยวกับวิธีชีวิตของชาวแอฟริกัน ที่หลายครั้งหลายคราพวกเขาจะจัดพิธีกรรมมากมายสำหรับบูชาทวยเทพ และดวงวิญญาณ ซึ่งจะมีบุคคลผู้เป็นตัวกลางในการบูชา สะท้อนการเป็นตัวแทนแห่งทวยเทพ และปิศาจผ่านสิ่งที่เรียกว่า“หน้ากาก”

หน้ากาก คือเครื่องประดับชนิดหนึ่งที่มีหน้าที่สร้างความบันเทิง ป้องกันอันตราย หรือปกปิดความลับบางสิ่งเพื่อปริศนาทางธรรมบางอย่าง แต่สำหรับประเทศแอฟริกา และคนแอฟริกันนั้น หน้ากากเป็นมากกว่าเครื่องประดับ หรือเครื่องอำพรางโฉมหน้า เพราะ หน้ากาก สำหรับพวกเขาคือ “ตัวตน” ใหม่ หรือ“บทบาท” ใหม่ของผู้สวมใหม่ซึ่งส่วนมากล้วนเป็นผู้ชาย ที่เมื่อใดที่พวกเขาสวมหน้ากากแล้ว ตัวตนของพวกเขาคือเทพเจ้า ผี หรือปิศาจแห่งตำนานตามเรื่องเล่าขานของประเพณีในท้องถิ่นนั้นไปโดยทันที

หน้ากากของชาว แอฟริกา ที่สะท้อนแนวคิดเรื่องวิญญาณ และเสียดสีการเมือง

หน้ากากของชาว แอฟริกา ที่สะท้อนแนวคิดเรื่องวิญญาณ และเสียดสีการเมือง

Phyllis Galembo ช่างภาพ และอาจารย์สาขาวิจิตรศิลป์ (Fine Arts Department) จากมหาวิทยาลัย University at Albany ในเมือง New York ได้รวบรวมภาพถ่ายเกี่ยวกับ หน้ากาก ของชาวแอฟริกัน ในหลายประเทศ หลายชุมชน มากกว่า 100 รูปลงในหนังสือ Masked ของเธอเอง ซึ่งแต่ละภาพนั้นล้วนเป็นการสะท้อนแนวคิด ความเชื่อ และ นัยของการดำเนินชีวิตของชาวอาฟริกัน ออกมาได้อย่างลงตัว ตลอดเวลา 20 ปีที่เธอออกเดินทางทั่วทวีปแอฟริิกา เธอตะเวนไปทั่วหัวเมือง หมู่บ้านเล็กๆ ชุมชนใหญ่ๆ เพื่อเก็บภาพระบำหน้ากาก หรือระบำตามประเพณีของ ชาวบ้านทุกเขตจากกล้องฟิลม์ 120 ในมือของเธอ

ดวงวิญญาณป่า และขุนเขาในประเทศไนจีเรีย

ดวงวิญญาณป่า และขุนเขาในประเทศไนจีเรีย

หน้ากาก ที่ปรากฏในภาพถ่าย ในหนังสือ Masked ของ Galembo แต่ละภาพนั้น ได้แสดงถึงการเปลี่ยนแปลงตัวตน เพื่อสนองตามความเชื่อ ความศรัทธา ความกลัว แต่ในอีกแง่มุมหนึ่ง หน้ากาก ที่ปรากฏในหนังสือหลายๆ ภาพก็สื่อออกมาในมุมมองของ ความหวาดกลัว และความเศร้าจากอดีตที่น่าสังเวชของบรรพบุรุษชาวแอฟริกา ผ่านเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมของแต่ละชุมชน

หน้ากาก สำหรับผู้ประกอบพิธีกรรม ระบำดวงวิญญาณของ สาธารณรัฐเบนิน

หน้ากาก สำหรับผู้ประกอบพิธีกรรม ระบำดวงวิญญาณของ สาธารณรัฐเบนิน

ภาพด้านบน ในสาธารณรัฐเบนิน (Benin) ตัวละครจากหน้ากาก หน้าตาประหลาดตัวนี้มักจะปรากฏตัวในเทศกาล อากอนลี มีชื่อว่า “You Can’t Buy Wisdom at the Market.” เป็นการแฝงนัยการเมืองว่า “ปัญญา ไม่สามารถซื้อได้จากท้องตลาด” น่าจะเป็นการเตือนสติแก่ชาวบ้านให้ทันคน และเตือนบุตรหลานให้ใฝ่หาความรู้

การแต่งกายในงานประเพณีของประเทศ บูร์กินาฟาโซ

การแต่งกายในงานประเพณีของประเทศ บูร์กินาฟาโซ

สำหรับภาพด้านบนเช่นกัน เป็นการแต่งกายที่ประกอบไปด้วยหน้ากากแห่งพิธีกรรมของประเทศการแต่งกายในงานประเพณีของประเทศบูร์กินาฟาโซ ซึ่งเป็นประเทศที่ถูกจัดให้เป็นประเทศที่ยากจนที่สุดในทวีปแอฟริกา ไม่มีแห่งทรัพยากรและด้อยอิสระภาพมากที่สุดประเทศหนึ่ง ช้าง และ ค้างคาว คือตัวแทนอิสรภาพที่ใกล้เคียงความต้องการของพวกเขาที่สุด

ภาพถ่ายจากเทศกาลคานิวัล ในประเทศเฮติ

ภาพถ่ายจากเทศกาลคานิวัล ในประเทศเฮติ

สำหรับประเทศเฮติ ภาพถ่ายด้านบน นั้นไม่ได้มี “หน้ากาก” ปรากฏให้เห็น แต่สำหรับงานคานิวัลในประเทศเฮติ เด็กเล็กๆ ไปจนถึง วัยรุ่น จะนิยมแต่งตัวแต้มสีตนเอง และสวมใส่ทางมะพร้าวเป็นเครื่องแต่งกาย ที่เรียกว่า PA Wowo (ปา โวโว) วิญญาณ และอดีตของไพร่ ตัวแทนความยากจน ยากไร้ ความตาย และทารุณกรรม

วิญญาณที่สะท้อนความทุกข์ทรมานของทาสในประเทศเฮติ

วิญญาณที่สะท้อนความทุกข์ทรมานของทาสในประเทศเฮติ

วิญญาณที่สะท้อนความทุกข์ทรมานของทาสในประเทศเฮติ

วิญญาณที่สะท้อนความทุกข์ทรมานของทาสในประเทศเฮติ

นอกเหนือจากนั้น คือ 2 ภาพเมื่อครู่ประเทศเฮติเชื่อว่า วิญญาณ ของความเป็นทาส ที่ยังทุกข์ทนมาเป็นเวลาหลายร้อยปี ยังคงวนเวียน และต้องการอิสระภาพ ชุดแต่งกายของพวกเขาอาจจะปราศจาก หรือมีหน้ากากก็ได้ ส่วนการแต่งกายที่เพิ่มมาคือสีทาตัว ที่อาจจะใช้ ถ่าน และกากน้ำตาล ให้เป็นสีดำทาทั่วตัวทำได้ง่าย และดูน่าพรึง

ตัวแทนเทพารักษ์ แห่งประเทศแซมเบีย

ตัวแทนเทพารักษ์ แห่งประเทศแซมเบีย

ข้างบนคือภาพของเทพารักษ์แห่งประเทศ แซมเบีย จะออกมาปรากฏตัวในงานเทศกาลประจำปี หรือ ประเพณีการย่างเข้าวัยหนุ่มของเด็กชายในแต่ละบ้าน โดยใช้ชื่อว่า “Likishi”

ตัวตลกประจำเทศกาล ในประเทศ เซียร์ลาลิโอน

ตัวตลกประจำเทศกาล ในประเทศ เซียร์ลาลิโอน

สำหรับประเทศเซียร์ลาลิโอน ตัวตลกประจำเทศกาล หรืองานคานิวัลที่ปรากฏตัวเป็นประจำที่มีชื่อว่า Jollay (จอลเลย์) ปรากฏตัวพร้อมชายผ้าที่ยับย่น อ่อนหวาน เหมือนผู้หญิง แต่ภายในชุดคือผู้ชาย เป็นการเหน็บสังคมไปในตัว สะท้อนถึงสิทธิการกีดกัน เพศหญิง ไม่ให้มีส่วนร่วมในงานพิธีกรรม และผู้ชายเป็นใหญ่

นอกเหนือจาก ตัวตลกประจำเทศกาลแล้ว วิญญาณ ของเหล่าสรรพสัตว์แห่งป่าใหญ่ มักจะปรากฏกายให้เห้นในขบวน กับหน้ากากไม้ และชุดแต่งกายที่แปลกตา ส่วนภาพด้านล่าง ปิศาจที่ปรากฏตัวในรูปของวิญญาณควายป่า ที่มีชื่อเรียกว่า “ปิศาจ” หรือ “Devil” จะมีปิศาจตนนี้เดินนำขบวนพาเหรด สื่อภาพลักษณ์ที่ดูน่ากลัว ขึงขัน ในเทศกาลที่จัดขึ้นในท้องถนน โดยมีหน้าที่ สร้างความตกใจ และประทับใจแก่ผู้คนที่เดินผ่าน

หน้ากาก และชุดสื่อวิญญาณสรรพสัตว์ หรือผีป่า ของประเทศเซียร์ราลีโอน

หน้ากาก และชุดสื่อวิญญาณสรรพสัตว์ หรือผีป่า ของประเทศเซียร์ราลีโอน

ในประเทศไนจีเนีย หน้ากากที่ปรากฏมากมาย และเปลี่ยนแบบไปเรื่อยๆ แต่ก็จะคงเอกลักษณ์ไว้ในยามประกอบพิธีกรรม สำหรับพวกเขาเรียกผู้ประกอบพิธีกรรมเหล่านี้ว่า “Mami Wata (มามี วาตา)” เป็นดวงวิญญาณแห่งสายน้ำ ที่ให้ชีวิตแก่คนในประเทศในแถบ Cross River ซึ่งชาวไนจีเรียเชื่อว่า มามี วาตา คือดวงวิญญาณที่เกี่ยวข้องกับ สุขภาพ และ ความเจริญมั่งคั่ง

บรรพบุรุษ หรือ "ปิศาจ" แห่ง เซียร์ราลีโอน

บรรพบุรุษ หรือ “ปิศาจ” แห่ง เซียร์ราลีโอน

ตัวแทนผู้ประกอบพิธีกรรมดวงวิญญาณในประเทศไนจีเรีย

ตัวแทนผู้ประกอบพิธีกรรมดวงวิญญาณในประเทศไนจีเรีย

ในประเทศกานา เมืองวินเนบา ปิศาจ สไตล์คาวบอยที่เป็นทั้งผู้พิทักษ์ และผู้นำแฟชั่น มักจะปรากฏกายออกมาสะท้อนถึงการผสมผสานวัฒนธรรมของ ยุโรป และแอฟริกา

ปิศาจแห่งกาลเวลาแห่งยุคสมัยในประเทศกานา

ปิศาจแห่งกาลเวลาแห่งยุคสมัยในประเทศกานา

ซึ่งทั้งหมดนี้ก็ทำให้ผมอดทึ่งไม่ได้ในภูมิปัญญา และวัฒนธรรมของชาวแอฟริกา ในการสื่อออกมาผ่านหน้ากาก พวกเขาสามารถเล่าเรื่องทุกสิ่ง และตัวตนของพวกเขาให้ออกมาในแง่มุมของประเพณี เชิงสังคม และศาสนา หรือจะสะท้อน เรียกร้องผ่านการเสียดสีประชดประชัน และแฝงนัยการเมืองก็ได้

หนังสือที่อ่าน หากสนใจก็ตามไป: Phyllis Galembo
แหล่งข้อมูลเพิ่มเติม และภาพถ่ายที่นำมาเล่าเรื่อง:
Cathy Newman, “African MasksTangible Spirits“, National Geographic (2012)

บทความนี้เคยเขียนใน Blog เก่าของผมอีก Blog คือ http://www.gooruism.com/masked-phyllis-galembo/

เพราะเราไม่มีทุนทรัพย์ เราเลยต้องมีความรู้ หนังสือดีๆ หยิบมาอ่านเถอะครับ

daydevthailand@gmail.com

<p>เขียน Blog นี้ตั้งแต่ อายุ 22 เที่ยวมาแล้ว 22 จังหวัด ปัจจุบันเป็นอาจารย์มหาวิทยาลัย แต่ชอบดูหนัง ท่องเที่ยว ชมงานศิลปะ และอ่านหนังสือ เขียน Blog</p>

Review overview
NO COMMENTS

Sorry, the comment form is closed at this time.